DO STRONY NADRZĘDNEJ ENGLISH VERSION DEUTSCHE FASSUNG

Streszczenie pracy doktorskiej:
Wojciech Kosek,
Pierwotny ryt Paschy
w świetle schematu literackiego Księgi Wyjścia 1 – 18
,
Wydawnictwo Naukowe
Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie,
Kraków 2008, ss. 440.

kliknij tu link do
Przewodnika Bibliograficznego:
ISBN: 978-83-7438-159-8

Ta publikacja internetowa ukazała się 10. marca 2009 roku.

Praca doktorska Wojciecha Koska składa się z wprowadzenia, trzech głównych rozdziałów i zakończenia. Zasadnicza część jest skoncentrowana na szukaniu podstawowej struktury rytu Paschy, a mianowicie:

Streszczenie

Nie jest łatwym zadaniem odkrycie podstawowego schematu literackiego, według którego ostatni redaktor Księgi Wyjścia logicznie podzielił i uporządkował tekst na mniejsze jednostki literackie (perykopy).

W niniejszej rozprawie zadanie to zostało podjęte w oparciu o następującą regułę metodologiczną:

Najważniejszą osobą w Biblii jest
Bóg
nie Mojżesz, nie Izrael, nie Miriam, nie faraon…

Implikacją tej zasady jest: jeśli chce się zrozumieć święty tekst, to należy uważnie przeczytać każde zdanie w jego obecnej formie kanonicznej, a kiedy zdanie stanowią słowa Boga albo opis czynów Boga – należy przeczytać je z największą uwagą!

Tak tedy na przykład:

W obecnej dysertacji próba odczytania podziału Księgi Wyjścia zgodnie z zamysłem redaktora-hagiografa została podjęta odnośnie pierwszych osiemnastu rozdziałów, które okazały się (na poziomie narracyjnym) opisem kolejnych etapów skutecznie wykonanego Bożego planu wyprowadzenia Izraelitów z niewoli w Egipcie i wprowadzenia ich aż pod górę Bożą Horeb.

Jak to zostało pokazane w szczegółowej analizie: jeśli tekst Wj 1–18 zostanie podzielony na sześć perykop zgodnie z zamysłem ostatniego redaktora Księgi, to następny poziom narracji ukazuje się: tekst Wj 1–18 jest opisem przymierza, zawartego (ciętego) przez Boga i Izrael poprzez przejście pomiędzy rozciętymi na pół wodami Morza Sitowia.

Najpierw zbadano starożytny zwyczaj, według którego Bóg zawarł przymierze z Abramem (por. Rdz 15,17): pomiędzy połowami rozpłatanych przez Abrama zwierząt przeszedł ogień i dym, widoczne znaki przechodzącego Boga – tak właśnie Bóg zawarł przymierze z Abramem. To wydarzenie wydaje się być najlepszym biblijnym źródłem dla zrozumienia analogicznego przejścia – słupa ognia i słupa obłoku, znaków Boga idącego razem z Izraelem pomiędzy przepołowionymi wodami Morza Sitowia (por. Wj 14,15–31).

Drugim źródłem dla takiego rozumienia Wj 1–18 jest literacki schemat starożytnego traktatu przymierza: jak starożytne ludy (zwłaszcza Hetyci w XVI–XII wieku przed Chrystusem) zwykli sporządzać oficjalny zapis dokonanego przymierza w sześciu literackich krokach (perykopach), tak samo czyni to Wj 1–18.

* Pierwszy element tego opisu – Wj 1,1–6,1 – to historyczny prolog: głównym jego celem jest przygotowanie partnera przymierza, Izraela, przez ukazanie Boga jako jego dobroczyńcy w czasach trudnej historii poprzedzającej zawarcie przymierza.

Drugi element tego opisu – Wj 6,2–11,10 – to przedstawienie partnerów przymierza, w tym głównie autoprezentacja Boga, ukazującego poprzez dziesięć cudownych znaków swoją wspaniałość, wszechmoc, predyspozycje do pełnienia wobec Izraela roli suwerena–opiekuna. Ta perykopa informuje także w pierwszych wierszach, że Bóg inauguruje starożytny ceremoniał zawarcia przymierza z Izraelem: Bóg składa obietnicę uwolnienia Izraela z niewoli i zaprowadzenia go aż do ziemi Kanaan – do jego dziedzictwa, które On właśnie teraz Izraelowi nadaje. Genealogia Mojżesza i Aarona (Wj 6,13–7,7) – to przedstawienie reprezentantów drugiego partnera przymierza.

Trzeci element tego opisu – Wj 12,1–13,16 – to nadanie przez Boga jako suwerena prawa przymierza Izraelowi. Zapewnienie pamięci o podjętym zobowiązaniu poddaństwa Izraela wobec hwhy jako jego Boga, Wybawcy, Króla i Męża (por. Ez 16; 20; 23) – to główny cel tego prawa przymierza, prawa oblubieńczej miłości.

Czwarty element tego opisu – Wj 13,17–14,31 – to relacja z nieodwołalnego aktu: Bóg i Izrael zawarli przymierze przez wspólne przejście pomiędzy połowami rozciętego Morza Sitowia (por. Rdz 15,17; Ps 136,13; Jr 7,22–23; 11,1–8; 31,31–33) jako specyficznego zwierzęcia – Rahaba, Lewiatana, Smoka (por. Iz 51,9–10; Ps 74, 13–15).

Piąty element tego opisu – Wj 15,1–21 – to relacja o formie i miejscu upamiętnienia zawartego już przymierza: jest to pieśń chwały, zapisana w sercach Izraelitów wtedy, gdy oni – natchnieni przez Bożego Ducha zaraz po przejściu Morza Sitowia – śpiewali Bogu. Izraelici wtedy sławili potęgę Pana i wyznawali, że On już teraz zrealizował obietnice złożone w dniu inauguracji ceremoniału zawarcia przymierza: wykupił już Izraela z niewoli i doprowadził go już (już teraz! – na zasadzie antycypacji) do góry jego dziedzictwa, do Sanktuarium Pana; hwhy jest już Bogiem Izraela, Izrael już jest Ludem hwhy.

* Szósty element tego opisu – Wj 15,22–18,27 – opowiada o tym, jak Izrael–wasal jest wdrażany do zachowywania prawa moralnego przymierza, do głębokiej relacji miłości z Bogiem, do pamiętania o Jego łaskawości i zawartym przymierzu.

Cztery centralne perykopy () – to opis realizacji przez Boga i Izrael kolejnych czterech elementów starożytnego ceremoniału zawarcia przymierza; dwie zewnętrzne (*) z tymi czterema centralnymi tworzą 6–elementową całość kolejnych elementów literackiego schematu, według którego zapisywano traktaty przymierza w XVI–XII wieku przed Chrystusem.

Te sześć perykop tworzy chiazm – A, B, C, C’, B’, A’ – pod względem głównego przesłania każdej z nich i także pod względem częstotliwości form czasu przeszłego w stosunku do form czasu przyszłego:

62 %, 56 %, 35 %, (100–34) %, 56 %, 62 %.



Ryt Paschy składa się
z czterech głównych elementów struktury,
każdy z nich związany
z jednym tradycyjnym pucharem wina.

Te cztery kolejne elementy są elementami ceremoniału zawarcia / odnowienia przymierza. Którego przymierza w historii Izraela? – tego, które zostało opisane powyżej! Ryt Paschy jest wzorowany na 6–elementowej literackiej strukturze Księgi Wyjścia 1–18 jako traktatu zawarcia przymierza, przy czym w Passze z tej struktury elementy 1. i 2. zostały scalone, podobnie elementy 5. i 6.

Pierwsza część Paschy sprawia, że uczestnicy Paschy są rzeczywiście uczestnikami: a/. pierwszych dwu etapów Bożego planu exodusu (Pan chroni swój Lud w sytuacji zagrożenia ze strony faraonów; Pan ukazuje swoją moc poprzez cudowne dziesięć znaków), b/. pierwszego elementu ceremoniału zawarcia przymierza.

Ta część Paschy służy ukazaniu: 1/. wszystkich zasług Pana wobec Izraela aż do czasu podjęcia tegoż ceremoniału, 2/. Jego obietnic dla Izraela, 3/. wielkości Pana jako kontrahenta przymierza.

Pierwsza części rytu Paschy jest wzorowana na scalonych dwu pierwszych elementach struktury Księgi Wyjścia 1–18: perykopie 6,2–11,10 razem z poprzedzającą ją perykopą 1,1–6,1 (ona służy jako przygotowanie do podjęcia przez Pana i Jego Lud kolejnych czterech kroków wymaganych przez starożytny ceremoniał zawarcia przymierza).

Według reguł traktatu powinno się wymienić zasługi suwerena w czasie poprzedzającym dzień zawierania przymierza (lub: odnowienia przymierza). Trzeba zaznaczyć, że w pierwszej części Paschy uobecniany jest czas sprzed dnia 15. Abib w Egipcie, choć liturgiczną formą (znakiem liturgicznym) jest opowiadanie o wszystkich łaskach Pana aż do dnia odnowienia przymierza w  czasach świątyni. Ten element ceremoniału Paschy może zatem pochodzić z czasów Salomona, skoro w tej części opowiada się wszystkie wspaniałe czyny Pana w historii Izraela aż do czasu wzniesienia świątyni, a nie tylko te, które poprzedziły wyjście z Egiptu, ale i nie te, które miały miejsce po czasach Salomona.

Druga część Paschy sprawia, że uczestnicy Paschy są rzeczywiście uczestnikami: a/. trzeciego etapu exodusu (Lud w czasie uczty spożywa baranka–Paschę; Pan zabija pierworodnych Egiptu), b/. drugiego elementu ceremoniału zawarcia przymierza (Pan Bóg ogłasza prawo przymierza, a Lud je akceptuje i spełnia wszystko tak, jak Pan Bóg rozkazał).

Formą realizacji tego elementu jest uczta: spożywanie pokarmów, nakazanych przez prawo przymierza, zgodnie z biblijnym wyrażeniem: „Będzie to dla ciebie znakiem na ręce i przypomnieniem między oczami, aby prawo Pana było w ustach twoich, gdyż ręką potężną wywiódł cię Pan z Egiptu” (Wj 13,9). Pierwotnie w drugiej części Paschy jedzono baranka z przaśnym chlebem i gorzkimi ziołami, zaś od czasu zburzenia drugiej świątyni – spożywa się bez baranka, bo nie ma go gdzie ofiarować.

Druga części rytu Paschy jest wzorowana na trzecim elemencie struktury Księgi Wyjścia 1–18: na perykopie prawa 12,1–13,16, w której ukazany jest Bóg jako suweren–prawodawca: Pan nadaje prawa Paschy, związane zwłaszcza ze spożywaniem baranka–Paschy, oraz prawa Święta Przaśników, dotyczące przaśnego chleba exodusu. Literacką spójność tej perykopy zapewnia zasadnicza myśl: promulgacja praw i ich wyjaśnienie na podstawie historii wybawienia: 1/. praw co do spożywania baranka–Paschy (w tym Wj 12,29–33!), 2/. praw co do przaśnego chleba exodusu (w tym Wj 12,34–39!), 3/. innych praw, zapewniających upamiętnienie paschalnego dzieła Pana dla Izraela.

Trzecia część Paschy sprawia, że uczestnicy Paschy są rzeczywiście uczestnikami: a/. czwartego etapu exodusu (wymarszu z Egiptu i przejścia przez pustynię i Morze Sitowia), b/. trzeciego elementu ceremoniału zawarcia przymierza (nieodwołalnego już aktu cięcia – zawarcia – przymierza pomiędzy Bogiem a Izraelem, aktu dokonanego poprzez przejście Pana i Jego Ludu pomiędzy połowami przepołowionego Morza Sitowia – por. Ps 136,13).

Formą liturgicznej realizacji tego fundamentalnego aktu jest: 1/. spożywanie przaśnego afikomanu – Afikoman należy rozumieć etymologicznie jako: Manna na dnie Morza Sitowia – jako „manny exodusu i przejścia po obnażonym dnie morza”, 2/. składanie dziękczynienia za pokarm i zbawienny exodus i wznoszenie błagań o ponowienie wyjścia z przaśnym chlebem, 3/. otwarcie drzwi na znak wyruszenia.

Trzecia część rytu Paschy jest wzorowana na czwartym elemencie struktury Księgi Wyjścia 1–18: na perykopie 13,17–14,31.

Czwarta część Paschy sprawia, że uczestnicy Paschy są rzeczywiście uczestnikami: a/. dwu ostatnich etapów dokładnie wypełnionego Bożego planu exodusu, b/. czwartego elementu ceremoniału zawarcia przymierza (oni uczestniczą w upamiętnieniu faktu jego zawarcia i w spełnieniu jego zobowiązań).

Forma realizacji tego elementu – to hymny wielkiego dziękczynienia za wysłuchanie błagań, za zawarte przymierze, które daje wolność Izraelowi. Wychwalanie Pana, mocy Jego działań – to tematyczne centrum wznoszonych do nieba słów recytowanych modlitw i śpiewanych psalmów drugiej części Hallelu (Ps 115–118) i Wielkiego Hallelu (Ps 136), piosenek, hymnów…

Czwarta część rytu Paschy jest wzorowana na scalonych dwu ostatnich elementach struktury Księgi Wyjścia 1–18: na perykopie 15,1–21 razem z następującą po niej perykopą 15,22–18,27. Perykopa 15,1–21 jest wielkim hymnem Mojżesza i mężczyzn, Miriam i kobiet, hymnem chwalącym Pana–Zbawiciela, hymnem ukazującym Jego niezwykłą potęgę, niezawodność w wypełnieniu danych przez Niego obietnic przymierza: strofy hymnu, śpiewanego zaraz po cudownym przejściu przez Morze Sitowia, ukazują Izraelitów już w Ziemi Obiecanej! Ten wspaniały hymn – razem z następującą po nim perykopą 15,22–18,27 – służy równocześnie i wychwalaniu Boga, i wpisywaniu przymierza w pamięć i serca Ludu. Podobnie i psalmy, i hymny, i dydaktyczne piosenki Paschy i (według niektórych żydowskich tradycji) śpiew „Pieśni nad Pieśniami” – zapisują w sercach uczestników sederu paschalnego prawo wdzięczności wobec Pana jako suwerena przymierza, jako Męża Izraela…



Analizy tekstów hebrajskich,
prowadzone w niniejszej pracy doktorskiej,
wymagały ukazywania Szanownym Czytelnikom w przytaczanych fragmentach
wyrazów o identycznych rdzeniach;
w obecnym wydaniu książkowym sposobem prezentowania tych wyrazów
są różne podkreślenia, pogrubienia, pochylenia oraz ich różne kombinacje.

Dla niejednego Czytelnika
zapewne pomocne będzie rozróżnienie tychże wyrazów
za pomocą kolorów,
co dostępne jest w formie elektronicznej
na stronie autora pracy na serwerze Fundacji „Opoka” w Internecie:

http://www.adoracja.bielsko.opoka.org.pl/
praca_doktorska/index.html

Tam też dostępna jest rozbudowana
prezentacja internetowa (proszę kliknąć!),
ukazująca ryt Paschy w nowym świetle:
w świetle schematu literackiego Księgi Wyjścia 1-18

Zapraszam serdecznie
Szanownych Czytelników
do skorzystania z tej współczesnej formy dzielenia się wiedzą.

Zapraszam Ciebie,
Drogi Internauto,
do przeczytania mojej książki.
Została ona opublikowana przez
Wydawnictwo Naukowe
Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie,
Kraków 2008.
Aby zobaczyć w Internecie – proszę kliknąć!

Poprawny CSS!

Charakterystyka zawartości niniejszej strony, jej słów kluczowych:

W. Kosek, Pierwotny ryt Paschy w świetle schematu literackiego Wj: streszczenie. Dr Wojciech Kosek, doktorat: struktura literacka Wj 1-18; tożsamość tej struktury ze strukturą literacką traktatów przymierzy z XVI wieku przed Chrystusem; tożsamość tej struktury ze strukturą rytu Paschy. Słowa kluczowe: Bóg, Izrael, Wyjście, Pascha, seder, Pesachim Hetyci, przymierze, traktat, celebracja, ryt, Izajasz, Jeremiasz, egzegeza, afikoman, afikomen, Morze Czerwone, literacka struktura